وارثان متعدد باشند و برخى از آنها بميرند و سهام آنها نيز بر بقيهء ورثه تقسيم شود يا فروض هنگام جمع شدن و انبوهى نسبت به كليهء تركه فزونى يابد . يا آنكه در فريضه اقرار يا انكار از طرف بعضى از وارثان باشد . آن وقت در كليهء چنين پيش آمدهائى بعملياتى نياز پيدا ميكنند كه بوسيلهء آنها سهام فريضه به مقدار درست و سهام وارثان از هر پشتى بطور صحيح تعيين گردد تا بهرهء وارثان از تركه به نسبت سهام هر يك از مجموعهء سهام فريضه كاملا معين شود و بدين طريق صناعت حساب داخل فرايض مىشود و به قسمتهاى مهمى از آن فن از قبيل مسائل صحيح و كسور و جذر و معلوم و مجهول آن ارتباط مىيابد و مباحث مزبور بر حسب بابهاى فرايض فقهى و مسائل آن مرتب مىشود و در اين هنگام صناعت مزبور بر قسمتى از فقه مشتمل ميگردد كه عبارت از احكام وراثات از قبيل : فروض و عول [ 1 ] و اقرار و انكار و وصايا و تدبير و ديگر مسائل آن است و هم مشتمل بر قسمتى از حساب مىشود كه عبارت از تصحيح سهام باعتبار حكم فقهى است و اين مبحث ( فرائض ) از شريف‌ترين علوم بشمار ميرود . و گاهى اهل آن براى فضيلت اين دانش احاديث نبوى گواه ميآورند مانند : « فرايض يك سوم دانش است . « يا » فرايض نخستين بهره‌اى از علوم است كه برداشته مىشود » و جز اينها ولى به عقيدهء من ظواهر كليهء اين احاديث بر فرايض عينى ( تكاليف دينى ) دلالت مىكند ( چنان كه گفته شد ) نه بر فرايض مربوط به وراثت ، چه اين فرايض از لحاظ كميت كمتر از آن است كه ثلث دانش بشمار رود در صورتى كه فرايض عينى بسيار است . و مردم در اين فن چه در قديم و چه بتازگى كتب جامع بسيارى تأليف كرده‌اند و بهترين آنها بنا به مذهب مالك ( رح ) كتاب ابن ثابت و مختصر قاضى ابو القاسم حوفى و كتاب ابن المنمر و جعدى و صودى [ 2 ] و جز ايشان است . ليكن فضل مخصوص

--> [ 1 - ) ] بالا بردن حساب فريضه و افزودن بر سهام آن كه در نتيجه بهره‌هاى ورثه نقصان مىپذيرد . [ 2 - ) ] صردى . ضودى . ( ن . ل )